Hormonen. Werking, waar op letten & hoe testen (4x)?

Peter Artikel 4 Comments

Hormonen. Wat zijn hormonen, hoe werken ze en waar worden ze gemaakt? Wat zijn de belangrijkste hormonen voor vrouwen en mannen? Heb je last van je hormonen en wat kun je er dan tegen doen? Ik heb mijn hormonen laten testen en in dit artikel deel ik de resultaten.

Hoe werken hormonen?

Hormonen zijn signaalstoffen in je lijf, die door klieren worden afgegeven via de bloedbaan aan je cellen of organen. Dit in tegenstelling tot neurotransmitters en feromonen. Bij neurotransmitters treedt het effect direct op bij de plaats van afgifte (veelal de synaps). Feromonen zijn ook chemische boodschappers, maar die werken tussen individuen.

Van die laatste categorie wordt gezegd dat het te maken heeft met aantrekkingskracht tot een ander. Als je aangetrokken bent tot de ander, kunnen ín je lichaam ook weer allerlei processen starten. Waaronder bijvoorbeeld de aanmaak van bepaalde neurotransmitters en hormonen, zoals dopamine. Hierbij is overigens nog het lastige dat dopamine soms als een neurotransmitter functioneert en soms als hormoon.

Waar worden hormonen gemaakt?

Er is niet één orgaan, één plek in het lichaam waar de hormonen worden gemaakt. Verschillende hormonen worden in verschillende klieren gemaakt. De schildklier, de hypofyse, de pijnappelklier, de alvleesklier, de thymusklier en natuurlijk de eierstokken of zaadballen.

Dat is ook waar de meeste mensen het woord hormonen associeren. Ik wel, in ieder geval. Bij vrouwen maken de eierstokken oestrogeen en progesteron aan (plus een kleine hoeveelheid mannelijke geslachtshormonen). Bij mannen wordt in de zaadballen testosteron gemaakt. Mannen kunnen ook oestrogeen maken, dit werkt via een enzym die testosteron omzet naar oestrogeen.

Hoewel er niet één orgaan is dat hormonen maakt, is de hypothalamus de dirigent over de hormonale processen in je lijf. De hypothalamus wordt daarbij ondersteund door de hypofyse. Beide organen zitten in je hersenen.

Vrouwelijke hormonen

De eierstokken maken oestrogeen en progesteron aan, plus een kleine hoeveelheid testosteron. De hoeveelheid van elk hormoon dat wordt afgegeven aan de bloedbaan verschilt per moment. Het is in grote mate afhankelijk van de vrouwelijke cyclus.

Van oestrogeen wordt gezegd dat het van grote invloed is op het lichaam van een vrouw. Zowel fysiek (lengte, gewicht, spierkracht en spijsvertering) als ook cognitief (concentratievermogen) en emotioneel (emotionele stabiliteit).

Toch is het, net als zo vaak, niet dat één hormoon direct voor één ding verantwoordelijk is. Neem het andere vrouwelijke hormoon, namelijk progesteron. Dat werkt samen met oestrogeen om een eicel uit te laten groeien tot een baby. In principe is het lichaam zelf prima in staat om de balans te vinden tussen de uitscheiding van deze en andere hormonen.

Dat is ook wat Ralph Moorman me vertelde tijdens het podcast interview dat ik met hem had [link onderin]. Zijn uitspraak is: “het gaat in je lichaam om de dans der hormonen”. Hormonen hebben invloed op andere dingen in je lichaam en op elkaar. Het is een complex en delicaat proces.

last van hormonen

Strips om mijn hormonen te testen (verderop meer)

Hormonen man

Wat zijn de hormonen van de man? Vaak gaat het noemen van de woorden ‘hormonen’ en ‘man’ over één type, namelijk testosteron. Het is zelfs onderdeel van uitdrukkingen, zoals “hij is een testosteronbom” of “er is teveel testosteron in deze kamer”. 

Dat lijken allemaal negatieve aanduidingen. Vaak gaat het over haantjesgedrag of onnadenkend gedrag met een focus op machtsvertoon. Terwijl testosteron op zichzelf heel belangrijk is voor een man. Testosteron heeft een belangrijke functie voor de spieropbouw, de botdichtheid, bloedsuikergehalte en bloeddruk. Als je ouder wordt als man, dan produceert je lichaam steeds minder testosteron.

Een te grote afname van testosteron kan leiden tot klachten, zoals botontkalking, minder energiek voelen en zelfs depressiviteit. Deels kun je de afname niet stoppen, maar je kan in je leefstijl wel maatregelen nemen. Denk aan het doen van krachttraining, goed slapen en je alcoholinname beperken. Hoe het precies werkt, is niet helemaal duidelijk maar de hoeveelheid testosteron neemt af als je cortisolwaarde hoger is.

Last van hormonen?

Je kunt last hebben van je hormonen. Of anders gezegd: een disbalans in je hormoonhuishouding kan negatieve effecten hebben op je lichaam of op je geest. Een bekend voorbeeld is dat vrouwen die in de overgang zijn, last krijgen van hun hormonen. Dat komt omdat het lichaam van een vrouw tijdens de overgang aanzienlijk minder oestrogeen gaat produceren.

Slecht slapen, weinig concentratie of een laag libido? Dat zijn allemaal voorbeelden van klachten en aandoeningen die worden gelinkt aan een onevenwichtige aanwezigheid of balans van hormonen in het lichaam. Een manier om dit te testen is door een hormoontest te doen. Daarna kan je, in overleg met een arts of specialist, bepalen wat je moet doen om je hormoonhuishouding te herstellen.

Heb jij het gevoel dat je elke dag veel stress hebt? Dat komt wellicht door een te hoog niveau aan cortisol hebt (of beter gezegd: dat kan je afleiden aan je cortisol waardes). Iets waar ik zelf ook last van heb, zoals je verderop kan lezen. Cortisol zet het lichaam aan tot het maken van glucose. Meestal maakt de lever dat, maar in noodsituaties kan cortisol ook helpen bij het afbreken van spiermassa om eiwitten te komen. Overigens is een hoog cortisol niveau minder gevaarlijk dan een laag niveau. Is je niveau te laag, dan zijn je bijnieren uitgeput en heb je last van een burn-out.

Hormonen testen (4x)

Wil jij je hormonen testen? Dan kan op verschillende manieren.

  1. Zelftest
  2. Bloed
  3. Speeksel
  4. Urine

Ik heb mijn hormoonhuishouding getest met een zelftest en met een urine test. De werking en resultaten staan hieronder. De reden hiervoor is dat een test met speeksel (#3) iets minder accuraat is en dat een test met bloed geven (#2) niet helemaal recht doet aan de fluctuatie van hormonen gedurende de dag.

1 Hormonen zelftest

Op internet zijn diverse testen te vinden om een eerste beoordeling te krijgen van je hormonen. Vaak gebruiken artsen en therapeuten dit. Zowel op basis van hun ervaring tijdens een eerste consult of dat je van te voren al een vragenlijst moet invullen.

Alex, een goede vriend van mij, wees mij op dokter Hertoghe uit Brussel. Dit is ook de favoriete arts van de bekende krachttrainer Charles Poliquin. Dokter Hertoghe heeft op zijn website een aantal vragen staan om een eerste indruk te krijgen van hoe het ervoor staat met je hormonen [link onderin].

Een aantal voorbeelden van de zelftest:

  • Word je moeilijk wakker? Voel jij je sloom? Kan jij je moeilijk concentreren? Dan heb je waarschijnlijk een schildklier tekort.
  • Ben je vaak angstig? Val je moeilijk in slaap of word je vaak wakker? Heb je warme voeten als je slaapt? Wellicht heb je een melatonine tekort.
  • Ben je snel geïrriteerd? Heb je moeite om je emoties te controleren? Dan heb je misschien een cortisol tekort.

Op zich heb ik zelf op dit moment niet ergens last van. Of van alles wel een beetje, maar er is niet één ding dat er voor mij uitspreekt. Behalve dat ik altijd koude handen en voeten heb. Mijn vriendin Susan zegt dat het soms wordt gelinkt aan tekort aan bijnierhormonen.

Zoals gezegd, deze zelftest is een eerste indruk. Wil je meer zekerheid, dan zal je altijd nog aanvullende testen moeten doen op basis van bloed, speeksel of urine.

2 Hormonen test met urine

Een meer gevalideerde test om de hormonen in je lichaam te meten is met bloed, speeksel en urine. Ik heb de DUTCH test gedaan, wat staat voor Dried Urine Test for Comprehensive Hormones. Dit is van het bedrijf Precision Analytical uit de Verenigde Staten.

Het voordeel van deze test is dat je gedurende dag een aantal metingen doet. Dat doe je door te plassen op een teststrip. Op de volgende momenten:

  • Rond het avondeten (je mag 2 uur voor de test niets meer drinken)
  • Als je naar bed gaat
  • Optioneel: als je ‘s nachts wakker wordt
  • Als je wakker wordt
  • Twee uur na het wakker worden

De strips laat je dan even drogen. Je schrijft op de strips het tijdstip en je naam. Vervolgens stuur je alle strips in een afgesloten plastic zakje terug naar de Verenigde Staten. Samen met een vragenlijst, waarin onder meer wordt gevraagd of je klachten hebt, welke medicijnen je gebruikt en om welke reden je de test doet.

hormonen test

Invullen van een vragenlijst is ook onderdeel van de DUTCH test

Uitslag hormonen test

Na het versturen van de test kreeg ik zo’n 2 weken later een bericht dat de analyse was verricht. Na het invullen van een persoonlijke code, kon ik een rapport (in pdf) downloaden.

Om mee te starten: ik ben een leek. Ik ben niet opgeleid als arts, diëtist of onderzoeker. Voor mij als leek was het bestuderen van de resultaten best een opgave. Nog moeilijker is het om daar chocolade van te maken en direct concrete acties eruit te kunnen halen.

Zoals je kan zien is er niet één meetwaarde die je moet aanhouden. Onder de androgene hormonen vallen een heleboel meetwaarden. Als ik me alleen zou focussen op testosteron (56 ng/mg), dan zou ik daarmee niet het complete beeld hebben.

Neem bijvoorbeeld DHEA. Dat wordt gemaakt in de bijnier gemaakt en via enzymen omgezet in testosteron. Door beide waardes te weten, kun je uitvinden waar in het lichaam er iets mis is. Als ik wel genoeg DHEA heb, maar te weinig testosteron, dan moet ik mijn aandacht richten op het omzettingsproces. Overigens vallen beide waardes bij mij tussen de normwaardes.

Een andere belangrijk gegeven bij dergelijke testen is dat je er vanuit moet gaan dat de reikwijdte van ‘normale’ waarden die ze aangeven, ook echt kloppen. Dit heb ik nagekeken: in de rapportage worden de normwaardes afgestemd op leeftijd en geslacht. Sterker nog, ze geven aan dat de waardes ook gelden voor gezonde mensen. Dat is best belangrijk: veel testen worden gedaan in ziekenhuizen bij mensen met een aandoening. Het uitgangspunt kan dan anders zijn.

“De normwaardes zijn afgestemd op leeftijd, geslacht en gezondheid.”Precision Analytical

Overigens is niet één score voor progesteron, maar dit is volgens Precision Analytical af te leiden van de b en a waardes van Pregnanediol. In mijn geval zitten die waardes voor mij aan de lage kant. Een van de functies van progesteron, wat bij mannen in de testikels wordt gemaakt, is dat kalmeert en zorgt voor ontspanning. Wellicht heeft mijn lage score te maken met mijn hoge score op cortisol.

Van dit oestrogeen had ik, in ieder geval op de testdag, bovengemiddeld meer. Er zit wel een verband tussen progesteron en oesterogeen als ook tussen testosteron en oestrogeen. De hoeveelheid testosteron lijkt wel in orde, maar de progesteron is lager dan gemiddeld. Een van de redenen hiervoor kan een ongezonde leefstijl zijn of veel stress. Het eerste is bij mij (volgens mij dan) wel in orde. Misschien dan toch teveel stress in mijn lijf?

Resultaten van mijn DUTCH test

Stresshormonen meten

Het tweede deel van de resultaten van de DUTCH test hebben betrekking op de stresshormonen. Ze kijken daarbij vooral naar cortisol, maar ook naar melatonine en creatinine. Zoals je in de grafiek kan zien, verschilt de hoeveelheid cortisol in je lichaam gedurende de dag.

Als je wakker wordt, dan start de bijnierschors met de aanmaak van cortisol uit cholesterol. In de ochtend heb je de meeste cortisol in je lichaam en dat wordt naar de avond minder. Tegen de avond aan, start je lichaam met het aanmaken van melatonine. Melatonine wordt ook wel het slaaphormoon genoemd. Mijn melatonine waarde lag hoger dan de normwaarde.

De gemiddelde waarde van cortisol in mijn lichaam op de dag van de metingen (302) ligt boven de bovenste normwaarde (250). Precision Analytics geeft in haar beschrijving aan dat het belangrijker is om te kijken naar de gemetaboliseerde waarde. Deze is bij mij nog steeds aan de hoge kant (8354), maar onder de normwaarde (8500). Zij geven aan dat dat de tweede waarde het belangrijkste is. Dat gaat namelijk over hoeveel cortisol je in je lichaam hebt, nadat je lichaam het verwerkt en gebruikt heeft.

De nieren spelen een belangrijke functie bij de verwerking van cortisol. Daarom is de creatininewaarde van belang, deze kijkt namelijk naar de functie van je nieren. De creatinine waarde lag in alle meetmomenten binnen de reikwijdte. Creatinine is een afbraakproduct van creatinefosfaat in spierweefsel.

Samenvatting van mijn cortisol waardes

Conclusie

Wat moet ik nu met de uitslag van deze test? Mijn testosteron is prima, maar ik heb iets teveel oestrogeen en cortisol. Het is ook een meer filosofische en ethische vraag. Immers, ik voel me uitstekend. Ik slaap goed, ik mediteer elke dag, ik drink weinig alcohol, ik eet goed (denk ik) en mijn libido is in orde.

“De uitslag van de test brengt me meer naar een filosofisch en ethisch dilemma (en mijn blokjesbuik).”Mijn gedachten

Het is een mooi punt in het kader van biohacking en quantified self. Moet ik niets met deze testwaardes doen, omdat ik me verder goed voel? Of moet ik het aanpakken, want ik kan me blijkbaar nog beter voelen en gezonder zijn.

Ik besloot ook nog wat beter te kijken naar de context waarin ik de test heb gedaan. Het was op een woensdagavond en donderdagochtend. De dinsdagavond was ik naar lezing geweest in Amsterdam en laat thuis gekomen. Op woensdagavond heb ik nog een CrossFit workout gedaan. Dat zou de test allemaal kunnen beïnvloeden, met name de cortisol metingen.

Blokjesbuik krijgen

Eigenlijk zou ik deze test moeten doen in mijn vakantie. Is mijn stresshormoon dan ook zo hoog? Wat zijn basiswaardes? Één test op zichzelf zegt niet zoveel. Oké, ik heb een aantal handvatten gekregen. Zo heb ik besloten mijn cafeïne inname te beperken tot 2 koppen per dag en misschien een CrossFit workout in te ruilen voor yoga. Qua voeding moet ik misschien ook wat aanpassingen doen: nog meer broccoli, olijven en avocado’s eten. Die voedingsmiddelen schijnen te helpen om cortisol en oestrogeen te verlagen en mijn testosteron op peil te houden (of te verhogen).

Mijn blokjesbuik, hoe oppervlakkig dan ook, is een reden om hiermee aan de slag te gaan. Of beter gezegd: mijn onzichtbare blokjesbuik. Ik heb nog een klein laagje buikvet. Dit schijnt een indicatie te zijn van een teveel aan cortisol. Overigens is niet iedereen het daar mee eens, zoals Guy Droog [link onderin]. Hij schrijft dat “hormonaal afvallen geen stand houdt en dat het een visie is uit de vorige eeuw.”

Ik train gestructureerd en relatief veel (4 keer per week), maar dat laatste stukje vet gaat er nog niet van af. Dat is in lijn met de uitslag van de test. Wil ik afgetraind worden, dan moet ik misschien niet meer (hard en zwaar) trainen, maar dingen zoals yoga gaan doen of vaker een training inwisselen voor een lange wandeling naar de natuur.

Reflectie

Terug naar mijn gevoel ten opzichte van de rationele testresultaten. Aan de oppervlakte valt de stress in mijn leven wel mee. Oké, ik heb best een druk leven. Maar met dagelijks mediteren, schrijven in een dagboek, lekker sporten en leuke dingen doen, heb ik wel het idee dat de stress meevalt.

Dieper in mijn ziel (als je het zo kan noemen), heb ik soms een rusteloos gevoel. Dat ik veel dingen zogenaamd ‘moet’ van mezelf. Denk aan dat afgetrainde lijf, maar ook het bijhouden van de blog, sociale contacten en überhaupt alles wat het leven vraagt. Dat leidt misschien tot stress onder de oppervlakte.

Misschien als ik dat loslaat, dat dan mijn cortisol en oestrogeen daalt én dat mijn buikspieren zichtbaar worden. Daar draait het leven immers om…


Meer weten?

Eerder schreef ik deze gerelateerde artikelen:

Ik heb Ralph Moorman voor mijn podcast geïnterviewd over hormonen. Je kan aflevering 18 ook luisteren in je iOS (Apple) of Android podcast app.

Dit zijn externe links die ik heb gebruikt:

Hoe denk jij hier over? Laat een reactie achter!

Comments 4

  1. “Dit schijnt een indicatie te zijn van een teveel aan cortisol. Overigens is niet iedereen het daar mee eens, zoals Guy Droog [link onderin]”

    Niet alleen ik, maar werkelijk iedere afgetrainde bodybuilder die het podium op gaat met een extreem laag vetpercentage, is het daar niet mee eens. Zij hebben namelijk, stuk voor stuk, relatief torenhoge cortisolspiegels.

    De hormoontheorie houdt geen stand. In 2013 niet en nu nog steeds niet 😉

  2. Interessant Peter. Wat kost zo’n test? Zijn er in NL / Europa nog geen mogelijkheden voor om dat te doen?
    Ik zou ook denken dat je de test een aantal keer moet herhalen om echt eem goed beeld te krijgen. Heb je je daar verder in verdiept toevallig?

    1. Post
      Author

      Hoi Ralph,

      Ik kon de test wel afnemen in Nederland. Alleen moet je, voor nu, nog zelf je best doen om de test te interpreteren. In Engeland zit wel een GP die hierin is gespecialiseerd.
      Het klopt ook dat je de test idealiter een paar keer doet, ook om het effect van leefstijl veranderingen te testen.

      Peter

  3. Leuk om te lezen. Ik woon zelf in Canada en overweeg om deze test te doen, de aanleiding was dat ik een slechte huid heb. Hier zijn veel artsen die deze test voor je interpreteren, maar het kost ook wel flink wat geld. In het Engels is er veel informatie over en zijn er veel blogs over geschreven, in het Nederlands minimaal. Ik ben benieuwd of dit nog zijn intrede gaat maken, of dat het weinig aandacht gaat hebben in Nederland.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Deze website gebruikt Akismet om spam te verminderen. Bekijk hoe je reactie-gegevens worden verwerkt.